صفحه را انتخاب کنید

مفروضات حسابداری

مفاهیم اولیه حسابداری یا همان مفروضات، اصول و میثاقهای حسابداری، نقش مهم و اساسی در تهیه صورت‌های مالی ایفا می‌کنند و این مبانی می بایست جزء دانسته های حتمی و اولیه هر حسابداری باشد و عدم آگاهی نسبت به آنها می تواند خسارات جبران ناپذیری را به بنگاه اقتصادی وارد نماید .

ابتدا این مفاهیم را نام برده سپس تأثیرات آنها را بررسی می کنیم:

مفروضات حسابداری عبارتند از:

  • فرض تداوم فعالیت

  • فرض تفکیک شخصیت

  • فرض دوره مالی

  • فرض تعهدی

  • فرض اندازه گیری بر حسب واحد پول

۱- فرض تداوم فعالیت: فرض تداوم فعالیت به این معنی است که عملیات موسسه در آینده قابل پیش بینی بوده و تداوم خواهد یافت و قصد انحلال یا توقف فعالیت آن وجود ندارد. این فرض بدان معنی نیست که موسسه دارای عمر نامحدود است، بلکه حاکی از آن است که موسسه برای یک دوره زمانی کافی برای اجرای عملیات، انجام قراردادها و ایفای تعهدات خود، دوام و بقا خواهد داشت. براساس این فرض است که مبالغ پرداختی در یک دوره مالی کلاً به حساب هزینه منظور نمی شود، بلکه بخشی از این پرداخت ها تحت عناوین مختلف دارایی به سال های بعد منتقل می گردد. بعلاوه، طبقه بندی دارایی ها و بدهی ها به جاری و بلند مدت ( غیرجاری ) بر این فرض مبتنی است.

اگر فرض تداوم فعالیت حاکم نباشد، تمایز بین اقلام جاری و بلند مدت ( غیرمجازی ) اهمیت خود را از دست می دهد. ثبت دارایی ها به بهای تمام شده نیز بر اساس فرض تداوم فعالیت صورت می پذیرد. اگر موسسه در حال تصفیه یا فروش باشد، فرض تداوم فعالیت و اصل بهای تمام شده برای تهیه صورت های مالی مصداق ندارد و اقلام صورت های مالی به ارزش های جاری ( بازار ) در صورت های مالی منعکس می شوند .

۲- فرض تفکیک شخصیت: بر اساس فرض تفکیک شخصیت، برای هر موسسه شخصیتی مستقل از مالک (مالکان) آن و همچنین مستقل از سایر موسسات موجود در جامعه در نظر گرفته می شود. فعالیت های مالی به اعتبار شخصیت حسابداری تجزیه و تحلیل و ثبت شده و صورت های مالی به منظور انعکاس وضعیت مالی و نتایج عملیات شخصیت مزبور تهیه و ارائه می گردند .

۳- فرض دوره مالی: نتایج واقعی عملیات موسسه را فقط در پایان اجرای عملیات و بعد از بستن سال مالی میتوان تعیین کرد. اما به دلیل نیاز مدیران و صاحبان موسسه و سازمان های بیرونی به داشتن اطلاعات در فواصل زمانی کمتر،عمر طولانی یک موسسه به دوره های زمانی مساوی کوتاه تر، معمولا” یکساله، تقسیم می‌شود و برای هر دوره گزارشهای مالی جداگانه ای ارائه می گردد. به این دوره زمانی اصطلاحا “دوره مالی” یا “دوره حسابداری” می‌گویند. هر دوره مالی را که برابر یک سال کامل باشد سال مالی می گویند. انطباق سال مالی با  سال تقویمی اجباری و الزامی نیست. مثلا” در ایران الزامی نیست که سال مالی از اول فروردین ماه شروع و به پایان اسفند ماه ختم شود. بهتر است سال مالی به نحوی انتخاب شود که پایان آن مصادف با دوران پائین ترین سطح فعالیت موسسه طی سال باشد. زیرا در این صورت قسمت حسابداری فرصت مناسبی را برای تکمیل عملیات حسابداری لازم در پایان سال مالی پیدا می کند.

۴- فرض تعهدی: فرض تعهدی یکی از زیر بنایی ترین و مهمترین مفروضات حسابداری است. توسعه و گسترش حسابداری تا حد زیادی مدیون این فرض است. براساس فرض تعهدی درآمدها به محض تحقق و هزینه ها به محض تحمیل، بدون توجه به زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد مربوطه، شناسایی و ثبت می شوند.

۵- فرض اندازه گیری برحسب واحد پول: فرض واحد پول به این معنی است که آثار و نتایج کلیه معاملات و عملیات مالی موسسه باید برحسب پول، اندازه گیری و گزارش شود. از آن جا که پول وسیله مبادله و مقیاس مشترک اندازه گیری ارزش در کلیه مبادلات اقتصادی است، در حسابداری نیز معاملات و عملیات مالی و رویدادهای دارای اثر مالی بر حسب واحد پول به عنوان مقیاس مشترک، اندازه گیری و گزارش می شود.

البته اموال مختلف را به مقیاسهای متفاوتی از جمله زمین را با متر مربع، سیمان را با کیلو و بنزین را با لیتر می توان اندازه گیری نمود. اما اگر ترازنامه‌ای تهیه کنیم که در آن هر کدام از اموال فوق با مقیاس مذکور ارائه شده باشند آیا این ترازنامه قابل استفاده است؟

به دلیل همین محدودیتهاست که در حسابداری، واحد پول ( مثلا” ریال ) به عنوان مقیاسی که بین همه معاملات و عملیات مالی مشترک است، مبنای ثبت قرار می گیرد.

اصول حسابداری که جنبه علمی و کاربردی در حسابداری دارند

این اصول عبارتند از:

  • اصل بهای تمام شده

  • اصل تحقق درآمد

  • اصل تطابق

  • اصل افشاء کامل

۱- اصل بهای تمام شده: به موجب اصل بهای تمام شده، تمام رویدادهای مالی به بهای تمام شده در تاریخ وقوع ثبت و در صورتهای مالی منعکس می شود وچنانچه بعداً ارزش پولی آنها افزایش یابد، این افزایش شناسایی وثبت نمی شود .در به کار گیری این اصل، بهای تمام شده دارائیها براساس قیمت نقد یا معادل قیمت نقد، اندازه گیری می شود.

۲- اصل تحقق درآمد: طبق اصل تحقق درآمد زمانی شناسایی می شود که کلیه شرایط زیر تحقق یافته باشد:

الف) فعالیت های عمده اقتصادی مورد نیاز برای واگذاری کالاها یا ارائه خدمات تکمیل شده باشد (معامله ای اتفاق افتاده باشد)

ب) جریان منافع اقتصادی مرتبط با معامله به درون واحد تجاری محتمل باشد.

ج) مخارجی که در ارتباط با کالای فروش رفته یا خدمات ارائه شده تحمل شده یا خواهد شد، به گونه ای اتکاپذیر قابل اندازه گیری باشد.

د) مخارج درآمد عملیاتی به چونه ای اتکاپذیر قابل اندازه گیری باشد.

از لحاظ علمی درآمد عموما در هنگام فروش کالا  یا ارائه خدمت شناسایی می شود، ولی در این مورد اشتثنائاتی نیز وجود دارد که عبارتند از:

الف) شناسایی درآمد در خلال تولید:

در قراردادهای بلند مدت پیمانکاری با توجه به حجم فعالیت معمولا تکمیل پروژه به مدت زمان طولانی نیاز دارد. در این گونه موارد، در صورت وجود شرایط زیر می توان درآمد را در طول دوره ساخت و به تناسب پیشرفت پروژه شناسایی نمود:

الف-۱- مبلغ پیمان در قرارداد مقطوع یا قابل تعیین باشد.

الف -۲- کل بهای تمام شده پیمان به گونه ای اتکاپذیر قابل اندازه گیری باشد.

الف -۳- هزینه های انجام شده و درصد پیشرفت کار تا تاریخ شناسایی درآمد مشخص بوده و یا به گونه ای اتکاپذیر قابل اندازه گیری باشد.

ب) شناسایی درآمد در هنگام تکمیل تولید:

در صورت وجود شراط زیر می توان درآمد را در هنگام تولید و قبل از فروش محصول شناسایی کرد:

ب-۱- وجود بازار آماده با قیمت تثبیت شده برای محصول

ب-۲- عدم وجود هزینه های بازاریابی و توزیع و فروش و یا برآورد قابل اتکای هزینه های مذکور

درآمد محصولاتی مانند طلا و نقره و برخی از محصولات کشاورزی نظیر گندم معمولا در هنگام تکیمل تولید شناسایی می شود.

ج) شناسایی درآمد هنگام دریافت وجه نقد:

در مواردی که فروش به طور نسیه انجام می شود و برآوردی منطقی از مطالبات غیر قابل وصول نمی تواند صورت گیرد، می توان درآمد را در مقطعی بعد از فروش کالا و به هنگام دریافت وجه نقد شناسایی کرد. از جمله این موارد میتوان به شناسایی درآمد طبق روشهای اقساطی و بازیافت بهای تمام شده در فروشهای اقساطی اشاره نمود.

۳- اصل تطابق: بر اساس اصل هم زمانی، هزینه‌های انجام‌شده برای ایجاد درآمد باید به حساب دوره‌ای که درآمد در آن تحصیل شده است منظور شود. به عبارت دیگر، سود هر دوره تفاوت بین درآمدهای تحصیل شده و هزینه‌های تحمل شده برای کسب درآمد همان دوره است. مطابق این اصل، بسیاری از هزینه‌های انجام شده در دوره جاری، به دلیل داشتن منافع آتی به عنوان دارایی در دفاتر و صورتهای مالی ثبت و گزارش می‌شوند.

۴- اصل افشاء کامل: بر اساس اصل افشای کامل صورتهای مالی باید در بردارنده کلیه اطلاعات لازم برای افراد خارج از واحد تجاری باشد به طوری که آنها را در اخذ تصمیمات آگاهانه درباره واحد تجاری یاری دهد. به طور خلاصه می توان گفت، واحد تجاری باید اطلاعات مربوط، قابل اتکا و قابل مقایسه درباره وضعیت اقتصادی خود را گزارش کند.

در رابطه با موجودی کالا، این اصل به این معناست که روش یا روشهای مورد استفاده باید افشا شود. بدون دانستن روش موجودی کالا، ممکن است بانک وامی به یک واحد تجاری اعطاء کند که چندان عقلایی نباشد. برای مثال فرض کنید که یک بانک در حال مقایسه وضعیت دو واحد تجاری است که یکی از روش FIFO و دیگری از روش LIFO استفاده می کند. سود واحدی که از FIFO استفاده می کند فقط به خاطر روش اتخاذ شده بیشتر از واحد تجاری دیگر است. بدون آگاهی از روشهای حسابداری، بانک ممکن است به واحد تجاری ضعیف وام بدهد و یا درخواست وام واحد تجاری خوب و قوی را رد کند.
اصول محدود کننده یا میثاقها

در بسیاری از موارد بکارگیری اصول و مفروضات حسابداری با محدودیتهایی همراه است .

 این محدودیتها که به آنها میثاقها و محدودیتهای اجرایی نیز گفته می شود عبارتند از:

  • میثاق اهمیت
  • میثاق فزونی منافع بر مخارج
  • میثاق احتیاط
  • میثاق خصوصیات صنعت

البته میثاقهای حسابداری به این ۴ مورد محدود نمی شود. اما برای بحث ما این ۴ نکته کفایت می کند .

  • میثاق اهمیت: براساس این میثاق، در مورد مبالغ و اقلامی که بنابر وضعیت، محیط و عملکرد موسسه جزیی و ناچیز محسوب می شوند میتوان از اعمال دقیق اصول حسابداری خودداری کرد.
  • میثاقفزونی منافع بر مخارج: بر اساس این میثاق، در مورد مبالغ و اقلامی که بنابر وضعیت، محیط و عملکرد موسسه جزئی و ناچیز محسوب می شوند میتوان از اعمال دقیق اصول حسابداری خودداری کرد.
  • میثاق احتیاط: میثاق احتیاط یا محافظه کاریبدین معناست که در شرایط ابهام، اعمال قضاوت برای انجام برآورد به نحوی صورت گیرد که درآمدها یا دارایی ها  بیشتر از واقع و هزینه ها یا بدهی ها کمتر از واقع ارائه نشود.
  • میثاق خصوصیات صنعت:بر اساس این میثاق، در مواردی که در یک صنعت خاص شواهد روشنی در ارتباط با عملیات ویژه آن وجود دارد که  بکارگیری رویه های استثنایی حسابداری می تواند از لحاظ سودمندی مفید واقع شود. تعدیل اصول پذیرفته شده حسابداری مجاز شناخته شده است. برخی از صنایع که رویه های خاص حسابداری در آن ها اعمال می شود عبارت اند از: پیمانکاری، بانکداری، بیمه و… لازم به یادآوری است که در استانداردهای حسابداری، سودمندی اطلاعات را به « مربوط بودن» و « قابل اتکا» بودن هم مطرح است.

 بررسی تأثیر این مفاهیم بر روی صورت سود و زیان و ترازنامه

مفاهیم حاکم بر ترازنامه:

  • فرض تداوم فعالیت

  • فرض واحد اندازه گیری

  • اصل افشاء

  • اصل بهای تمام شده

  • میثاق اهمیت

ترازنامه بر اساس فرض تداوم فعالیت تهیه می شود. یعنی فرض بر این است که یک موسسه  دوره نا محدود فعالیت می کند. این صورت حساب نیز مانند سایر صورت حسابها بر مبنای فرض واحد اندازه گیری برحسب واحد پول استوار است. تمامی صورتهای مالی در ایران باید بر اساس واحد پول ریال تهیه شود.

در صورت ترازنامه اصل افشاء بسیار با اهمیت است. زیرا ارقامی که در این صورت مالی ذکر می شود بسیار با اهمیت است و باید تمامی ارقام با دقت و به طور کامل افشاء شود. ضمنا بر طبق اصل بهای تمام شده تمامی اقلام در ترازنامه با بهای تمام شده تاریخی ثبت می شوند. یعنی در طول چند سال هیچ گونه تجدید ارزیابی در اقلام ترازنامه صورت می گیرد.

بر طبق میثاق اهمیت باید تنها ارقام با اهمیت در ترازنامه ذکر شود. ارقام ترازنامه، ارقامی با اهمیت ( از نظر ریالی ) می باشند که البته مفهوم اهمیت مفهومی نسبی می باشد.

مفاهیم حاکم بر صورت سود و زیان:

  • اصل تحقق درآمد

  • فرض دوره مالی

  • اصل تطابق

  • میثاق احتیاط

  • اصل افشاء

  • میثاق اهمیت

  • میثاق فزونی منابع بر مخارج

بر طبق اصل تحقق درآمد هر مبلغی که دریافت شود درآمد نمی باشد و چه بسا مواردی که مبلغی دریافت نشود اما درآمد ثبت گردد. صورت سود و زیان بر فرض دوره مالی استوار است. یعنی مبنای تهیه این صورت یک دوره مالی معین می باشد.

 در ضمن بر مبنای اصل تطابق، هزینه های هر دوره تنها باید با درآمدهای همان دوره مطابق شود.

بر مبنای میثاق احتیاط باید مراقبت شود که هزینه های دوره کمتر از واقع و درآمد های دوره بیشتر از واقع ثبت نشود .

اصل افشاء و میثاق اهمیت در صورت سود و زیان به این معناست که باید ارقام این صورت به طور کامل افشاء شود و چون ارقام در صورت سود و زیان از نظر ریالی کم ارزش تر از ترازنامه است پس باید درمورد آن توجه بیشتری بشود. در آخر باید توجه داشت که هزینه های تهیه صورت مالی نباید بیش از منافع حاصل از آن باشد.

البته در مورد یادداشتهای پیوست باید این نکته را ذکر کنم که یادداشتهای پیوست بر مبنای اصل افشاءکامل تهیه می شود.

question